Oleh: Bernard Saw

Penyakit Ganoderma dianggap sebagai ancaman terbesar yang sedang dihadapi oleh pengusaha penanaman kelapa sawit di Malaysia. Bermula beberapa dekad lalu apabila jangkitan hanya dikesan pada satu lokasi dan ketika itu dianggap oleh pengusaha sebagai penyakit kecil yang “hanya menjejaskan pokok tua”, keadaan kini telah berkembang menjadi satu wabak epidemik. 

Namun begitu, ramai pengusaha masih memandang ringan dalam pengurusan pokok yang dijangkiti dan gagal melakukan pembersihan secara menyeluruh, sekali gus berpotensi menjadi risiko besar serta meninggalkan punca penyakit untuk penanaman semula pada masa hadapan.

Dr. Hefni bin Rusli, Pengarah Bahagian Pengembangan Pekebun Kecil & Pensijilan (SECD) di Lembaga Minyak Sawit Malaysia (MPOB) memberi amaran bahawa jika pekebun tidak mengendalikan tanah yang dijangkiti penyakit Ganoderma dengan betul, kemungkinan kawasan terjejas akan berganda dalam beberapa tahun yang akan datang. 

Kadar Jangkitan dan Kesan Ekonomi

Sehingga tahun 2024, jumlah kawasan penanaman kelapa sawit di Malaysia telah mencapai 5.61 juta hektar, dengan ladang sawit milik swasta dan agensi kerajaan merangkumi 73.6%, pekebun kecil persendirian 14.6%, manakala organisasi pekebun kecil pula merangkumi 11.8%.

Dr. Hefni bin Rusli, ketika menghadiri ceramah mengenai pengurusan mampan kelapa sawit yang dianjurkan oleh All Cosmos Industries Sdn. Bhd. pada awal Disember 2025, menyatakan bahawa : “Sejak kemunculan penyakit Ganoderma pada tahun 1995, beberapa siri kajian yang dijalankan pada tahun 2010, 2020 dan 2024 menunjukkan kadar jangkitan telah meningkat daripada 1.5% pada peringkat awal kepada 13.7% pada masa kini, menyebabkan kerugian ekonomi tahunan sebanyak RM2.1 bilion.” 

Beliau seterusnya menegaskan: "Ini bermakna kira-kira 221,000 pokok kelapa sawit telah dijangkiti penyakit Ganoderma. Jika tiada tindakan diambil, kadar jangkitan mungkin akan mencecah 60% hingga 70% apabila kajian dijalankan pada tahun 2027 atau 2028. Perlu diketahui bahawa harga minyak sawit mentah (CPO) semasa berada sekitar RM4,000 setiap tan, dan kesan ekonomi pada masa itu akan jauh melebihi paras semasa." 

Berdasarkan satu bancian yang pernah dijalankan oleh MPOB sebelum ini, daripada 1,500 pengusaha kelapa sawit berdaftar yang memberikan maklum balas (melibatkan keluasan tanah melebihi 1.4 juta hektar), sekurang-kurangnya 190,000 hektar tanah telah terjejas oleh penyakit Ganoderma. 

Antara kawasan panas yang wajar diberi perhatian termasuk Sabah dengan keluasan terjejas   sebanyak 55,870 hektar, Sarawak sebanyak 29,029 hektar, dan Johor sebanyak 78,042 hektar. 

Agroworld bertindak sebagai rakan kerjasama strategik seminar tersebut, Miss Ho (kanan) mewakili pihak penerbitan menerima cenderamata yang disampaikan oleh Dato' Dr Tony Peng dan Mr Alex Tan (kiri).

 

Berbanding amalan biasa penanaman semula pada usia 25 tahun, sesetengah kawasan kini terpaksa menjalankan penanaman semula seawal tahun ke-13 atau ke-14. Sekiranya tiada tindakan diambil, keadaan ini berkemungkinan menjadi satu trend baharu pada masa hadapan. 

Sisa Akar Tumbuhan Cetuskan Risiko

Dr. Hefni bin Rusli turut berkongsi, dalam beberapa tahun kebelakangan ini, tiga jenis baru patogenik penyakit Ganoderma telah ditemui, di mana MPOB menemui dua jenis (Ganoderma tropicum dan Ganoderma australe), manakala satu lagi jenis (Ganoderma ellipsoideum) ditemui di India. 

Beliau menjelaskan, penyakit Ganoderma kebanyakannya berlaku semasa penanaman semula kali kedua atau ketiga, dan sisa akar pokok lama berpotensi menjadi punca jangkitan untuk pokok baharu. Beliau menekankan: "Jika tindakan pembasmian kuman tidak diambil, pokok baharu akan lebih mudah terdedah kepada sisa akar ini." 

Penyelidikan MPOB menunjukkan bahawa penanaman berketumpatan tinggi menyebabkan   akar pokok kelapa sawit yang berbeza mudah bersentuhan antara satu sama lain. Jika pokok yang dijangkiti tidak disingkirkan dengan segera selepas penyakit Ganoderma dikesan, sisa akar tersebut akan menjadi sumber jangkitan baharu. Beliau mengingatkan, kepelbagaian mikroorganisma tidak stabil semasa penanaman semula kali kedua dan ketiga, yang mungkin mengakibatkan kehilangan mikroorganisma berfaedah seperti Trichoderma, yang sebenarnya mampu melawan penyakit Ganoderma. 

Menurut data kajian, hanya sebilangan kecil pekebun yang mengambil tindakan membuang   keseluruhan rumpun dan sisa pokok. Walaupun kebanyakan pekebun akan menggali lubang   berukuran kira-kira 1.5 meter panjang, 1.5 meter lebar dan 1.5 meter dalam, sisa penyakit   Ganoderma masih mungkin wujud. Oleh itu, kerja pembersihan mesti diteruskan untuk mengelakkan akar pokok baharu daripada lebih mudah dijangkiti. Penanaman semula kekal   sebagai penyelesaian jangka panjang yang paling berkesan dalam menangani penyakit Ganoderma. 

Petunjuk Utama Mengenal Pasti Penyakit

Ketua Penyelidikan dan Perkhidmatan Agronomi di Sarawak Oil Palms Berhad (SOPB), Dr. Su Chong Ming, berkongsi bahawa selain penyakit Ganoderma(BSR), Sarawak juga berdepan dengan penyakit reput batang (stem rot), yang   menyebabkan batang pokok patah pada bahagian satu hingga beberapa meter di bawah kanopi. Namun begitu, pemahaman mengenainya masih terhad dan penyakit ini sering dikelirukan dengan penyakit Ganoderma. 

"Perbezaan utama antara penyakit reput batang dan penyakit Ganoderma terletak pada bahagian yang dijangkiti: penyakit reput batang berlaku kira-kira 1 meter dari pangkal pokok, manakala penyakit Ganoderma bermula pada bahagian pangkal pokok. Kedua-dua penyakit ini berlaku secara rawak, menunjukkan kemungkinan penyakit merebak dengan cepat dalam jarak jauh melalui spora yang masih tinggal." 

Sekiranya pokok kelapa sawit yang mati dibiarkan di ladang tanpa pengurusan, lebih banyak badan berbuah (fruiting bodies) akan tumbuh pada batangnya dan menjadi sumber penyebaran spora, yang seterusnya akan meluaskan jangkitan penyakit. Beliau menegaskan bahawa pengawalan kulat Ganoderma mesti dilaksanakan melalui langkah bersepadu yang berterusan, merangkumi pendekatan kawalan dan pencegahan secara serentak. 

Para penceramah dan wakil bergambar bersama selepas seminar. Dari kiri kedua ialah Dr. Mohd Aswad, (The Malaysian Plant Protection Society - MAPPS), Dr. Hefni bin Rusli, En Wan Azha bin Wan Mustapha, Mr. Mohd Helmay Husaini Bin Mohd Zin, Tuan Rose Asman Samsul Bahrin, Dr. Su Chong Ming dan Pengurus Besar Sabah Softwoods, Choon Chun Hong.

 

Langkah-langkah Pelbagai Kurangkan Risiko

Dalam ujian yang dijalankan, produk berasaskan kulat endofitik Hendersonia sp. telah menunjukkan potensi untuk merencat jangkitan kulat Ganoderma pada peringkat awal, mengurangkan penyebaran patogen dan seterusnya mengurangkan kerugian hasil pada peringkat kemudian. Beliau mengingatkan bahawa agen kawalan biologi harus digabungkan dengan amalan agronomi untuk memanjangkan jangka hayat ekonomi pokok kelapa sawit. 

Dr. Su Chong Ming turut berkongsi konsep pengurusan bersepadu penyakit Ganoderma, yang menggabungkan langkah-langkah asas merangkumi pencegahan, pengesanan awal, pemantauan berkala, amalan agronomi serta penggunaan kaedah kawalan biologi dan kimia   pada masa yang sesuai, di samping disokong oleh sistem penyimpanan rekod dan mekanisme   latihan. 

Beliau menegaskan bahawa, “Teras pendekatan ini terletak pada penerapan bersepadu dan   penyesuaian tempatan pada kos yang mampu ditanggung, dengan itu memperlahankan penyebaran penyakit, mengurangkan tahap kerugian, dan memanjangkan jangka hayat ekonomi kelapa sawit. 

Pada masa ini, tiada penyelesaian tunggal yang boleh menyembuhkan penyakit ini sepenuhnya, namun melalui gabungan pelbagai langkah, kesan kawalan yang boleh diukur masih dapat dicapai.” 

Beliau menekankan bahawa pencegahan dan perancangan harus mengelakkan kawasan berisiko tinggi, termasuk mengenal pasti dan menanda kawasan yang mempunyai sejarah penyakit, mengurangkan laluan pejalan kaki antara blok, dan mengelakkan penanaman semula varieti yang mudah dijangkiti di kawasan yang telah terjejas. 

Selain langkah pembersihan dan penyingkiran, penghancuran menyeluruh dan pembuangan batang pokok yang berpenyakit juga diperlukan.

Di samping itu, pengenalpastian awal dan pemantauan perlu diberi penekanan dengan   melaksanakan bancian lapangan secara berkala (memantau gejala daun, badan berbuah dan bola akar), serta menggunakan alat pengimejan terma spektrum inframerah jika keadaan mengizinkan. 

Penggunaan bahan tanaman yang tahan penyakit, dengan menggunakan sumber bahan genetik yang mempunyai sebahagian ketahanan atau toleransi, sebagai rujukan untuk membuat keputusan penanaman baharu. 

Tingkatkan Nilai pH Beri Manfaat

Ahli agronomi syarikat AAR (Applied Agricultural Resources Sdn. Bhd.), Encik Mohd Helmay Husaini Bin Mohd Zin, menyatakan bahawa kesihatan tanah adalah sangat penting dalam pengawalan penyakit Ganoderma. Nilai pH yang sesuai untuk kelapa sawit adalah antara 4 hingga 5.5, manakala tanah dengan pH di bawah 4 lebih menggalakkan pertumbuhan penyakit Ganoderma. 

Jika nilai pH tanah dapat ditingkatkan sebanyak 1 unit, ia akan membantu dalam usaha pencegahan penyakit tersebut. 

Beliau juga menyebut bahawa terdapat tiga jenis utama penyakit Ganoderma di Malaysia dan   Indonesia, masing-masing dengan genetik yang berbeza. Walaupun di kawasan yang berdekatan, genetik penyakit Ganoderma yang menjangkiti mungkin berlainan, dan ia berpotensi digantikan oleh genetik baharu pada peringkat yang berbeza. Jika penyakit Ganoderma telah mencapai tahap wabak, seluruh industri perlu mengambil tindakan. 

Semasa proses penanaman semula, menghancurkan sepenuhnya pokok kelapa sawit yang dijangkiti serta menyingkirkan batangnya dapat membantu memutuskan rantaian penyebaran penyakit Ganoderma.

 

Mengenai sama ada penyakit Ganoderma menyebabkan penurunan nilai pH, beliau menyatakan tiada data berkaitan, namun terdapat rekod pada peringkat penyelidikan MPOB yang patut diberi perhatian. 

Kaji Potensi Nilai EFB

Pengerusi All Cosmos Industries Sdn. Bhd., Dato' Dr Tony Peng, menyatakan bahawa syarikat tersebut sejak bertahun-tahun lalu menjalankan penyelidikan mengenai sumber nutrien kulat   Ganoderma. Hasil kajian menunjukkan bahawa dalam bahan biojisim, khususnya Tandan Kosong Kelapa Sawit (EFB), terkandung kira-kira 50% gula selulos (cellulosic sugars) yang boleh membekalkan nutrien kepada kulat Ganoderma. 

Berdasarkan penemuan ini, All Cosmos Industries Sdn. Bhd. telah berjaya membangunkan teknologi berpaten bagi mengekstrak gula daripada EFB. 

Ahli Jawatankuasa Eksekutif Perlindungan Tumbuh-Tumbuhan Persatuan Malaysia (MAPPS - The Malaysian Plant Protection Society), Dr. Mohd Aswad, turut menyatakan bahawa EFB sebelum ini hanya digunakan sebagai bahan kompos, namun kini ia juga mampu menjana pulangan ekonomi. 

Kerjasama Pelbagai Pihak

Antara penceramah lain yang berkongsi topik berkaitan penyakit Ganoderma pada kelapa sawit termasuk: Ahli Agronomi Kanan dari Syarikat Pelaburan Industri Minyak Sawit Kerajaan Negeri   Sabah (Sawit Kinabalu), Dr. Winner Henry, serta Ketua Ahli Agronomi dari Sabah Softwood Berhad, Tuan Rose Asman Samsul Baharin. 

Agroworld, Persatuan Perlindungan Tumbuh-Tumbuhan Malaysia (MAPPS), dan Institut   Pertanian Tropika dan Perubahan Iklim (INTCC) Universiti Putra Malaysia (UPM) merupakan rakan strategik bagi seminar tersebut.