Oleh: Prof. Lam Hon Loong

Asid Humik bukanlah baja dalam pengertian tradisional, mahupun asid organik semata mata. Ia merupakan sejenis bahan organik polimer yang terbentuk hasil daripada penguraian jangka panjang bahan organik semula jadi, dan wujud secara meluas dalam tanah, gambut serta lignit. 

Secara ringkasnya, ia lebih menyerupai "bahan pembaik tanah" yang berfungsi memperbaiki persekitaran tanah.

Ciri-ciri asid humik terutamanya tercermin dalam peranan penambahbaikan menyeluruh terhadap persekitaran tanah, bukannya membekalkan nutrien secara langsung dalam kuantiti yang banyak. 

Ia mampu menyerap lembapan dan nutrien, bergabung dengan partikel tanah, memperbaiki struktur tanah, serta menggalakkan pertumbuhan mikroorganisma berfaedah, seterusnya meningkatkan fungsi keseluruhan tanah secara berperingkat. 

5 Fungsi Teras 

Di kawasan tropika seperti Malaysia, penggunaan asid humik amat ketara, dan fungsi terasnya boleh diringkaskan kepada lima aspek utama, iaitu: 

1. Memperbaiki Struktur Tanah 

Banyak tanah pertanian di Malaysia menghadapi masalah berasid, terutamanya di kawasan yang lama menggunakan baja kimia. Asid humik mempunyai keupayaan penampan pH yang sangat baik, mampu menstabilkan pH tanah dalam lingkungan yang sesuai untuk pertumbuhan tanaman. Pada masa yang sama, sifat koloidnya boleh mengikat tanah berpasir, meresapkan tanah liat, dan mewujudkan struktur rumpun yang ideal. 

Asid humik membentuk rangkaian dalam tanah, bertindak seperti takungan mikro yang menyimpan air dan nutrien untuk diserap oleh sistem akar tanaman.

 

2. Meningkatkan Keupayaan Mengekalkan Air dan Nutrien 

Di kawasan tropika, hujan yang kerap menyebabkan nutrien mudah terlarut lesap, terutamanya di kawasan tanah berpasir atau kawasan penanaman di lereng bukit yang lebih ketara. Ciri hidrogel asid humik boleh mengunci air dan nutrien di sekitar sistem akar, mengurangkan kehilangan nutrien. Sebahagian keputusan ujian menunjukkan bahawa penambahan asid humik ke dalam tanah berpasir atau tanah yang rendah kandungan bahan organik boleh meningkatkan keupayaan mengekalkan air secara signifikan. 

3. Tingkatkan Kadar Kecekapan Penggunaan Baja 

Asid humik boleh bergabung dengan nutrien dalam baja kimia, menjadikan pelepasan nutrien lebih stabil dan tidak mudah terlepas atau tersejat secara mendadak. 

Model pembekalan nutrien pintar ini bukan sahaja meningkatkan kadar kecekapan penggunaan baja, malah dapat mengurangkan kekerapan dan jumlah pembajaan, seterusnya menurunkan kos. 

Dalam sebuah kajian terhadap tanaman markisa, apabila jumlah baja kimia dikurangkan sebanyak 50 peratus tetapi digunakan bersama asid humik, jumlah hasil tanaman sebaliknya meningkat dua kali ganda. 

Bagi baja khusus yang berharga lebih tinggi seperti baja unsur mikro, kesan peningkatan kecekapan ini amat ketara. Walau bagaimanapun, perlu diingat bahawa kesan sebenar mungkin berbeza bergantung kepada keadaan tanah, jenis tanaman, serta cara pengurusan pembajaan. 

4. Tingkatkan Keupayaan Pertumbuhan Akar dan Ketahanan Terhadap Tekanan 

Bahan bioaktif dalam asid humik boleh merangsang pertumbuhan akar, menjadikan akar lebih dalam dan lebih padat, menggalakkan penyerapan air dan nutrien, serta meningkatkan keupayaan menahan kemarau dan keruntuhan. 

Perubahan struktur mikro asid humik sebelum dan selepas pengkelatan dengan nutrien di bawah mikroskop imbasan nano menunjukkan keupayaan penjerapan dan pelepasan terkawalnya.

 

5. Meningkatkan Ekologi Mikro Tanah 

Penanaman berulang secara berterusan atau penggunaan input kimia secara berlebihan boleh mengganggu keseimbangan mikroorganisma tanah. Asid humik mampu menyediakan persekitaran habitat yang ideal untuk mikroorganisma berfaedah, menggalakkan aktiviti bakteria berfaedah, seterusnya menghalang pembiakan sebahagian patogen, mengurangkan kadar kejadian penyakit bawaan tanah, membantu mengurangkan penggunaan racun perosak, serta mempromosikan pertanian hijau.

Nilai Aplikasi Menyeluruh

Walaupun Malaysia secara keseluruhannya menerima hujan yang mencukupi, namun semasa musim kemarau atau taburan hujan yang tidak sekata, tanah masih boleh menghadapi masalah kekurangan air dalam jangka pendek. Asid humik mempunyai ciri pengekalan air seperti hidrogel, yang boleh meningkatkan keupayaan pegangan air tanah, membolehkan air lebih tertumpu di kawasan sistem akar. 

Penyelidikan berkaitan menunjukkan bahawa selepas penambahan asid humik, kadar kemandirian tanaman di bawah tekanan kemarau boleh meningkat sebanyak lebih 30%, yang memberikan manfaat praktikal kepada kawasan pertanian yang menghadapi kemarau bermusim. 

Perbandingan kesan kelarutan asid humik mengikut kualiti: produk berkualiti tinggi terlarut dengan cepat dan membentuk larutan perang yang seragam, manakala produk berkualiti rendah mudah mendap atau terampai.

 

Dalam aspek pengawalan penyakit bawaan tanah, asid humik boleh mengatur komuniti mikroorganisma tanah, menggalakkan pertumbuhan mikroorganisma berfaedah, sambil menghalang pembiakan sebahagian patogen. Struktur makromolekulnya juga mempunyai ciri penjerapan, yang boleh mengurangkan kesan sebahagian spora kulat dan toksin terhadap sistem akar tanaman. 

Kajian menunjukkan bahawa selepas rawatan dengan asid humik, kadar kejadian penyakit layu Fusarium pada pisang dapat dikurangkan sebanyak kira-kira 40 - 60%, yang mempunyai nilai pencegahan tertentu bagi pemilik ladang yang menanam pisang atau tanaman kontan lain dalam jangka masa panjang. Perubahan struktur mikro asid humik sebelum dan selepas pengkelatan dengan nutrien di bawah mikroskop imbasan nano menunjukkan keupayaan penjerapan dan pelepasan terkawalnya. 

Dalam aspek aplikasi industri penternakan, asid humik juga boleh digunakan sebagai bahan bantuan pengurusan. Apabila ditambahkan ke dalam makanan ternakan, keupayaan penjerapannya membantu mengurangkan kesan toksin dalam usus dan bahan berbahaya, bertindak seperti pengatur kesihatan semula jadi, seterusnya mengurangkan kebergantungan kepada antibiotik. 

Pada masa yang sama, dalam pengurusan persekitaran penternakan, asid humik mampu menyerap gas berbau seperti ammonia (NH₃) dan hidrogen sulfida (H₂S) yang dihasilkan daripada najis haiwan, membantu menambah baik persekitaran ladang ternakan. 

Selain itu, ciri pengekalan nitrogennya boleh mengurangkan kehilangan nitrogen semasa proses pengkomposan, meningkatkan nilai nutrien produk kompos akhir, menjadikan penggunaan sumber lebih cekap. 

Menilai Produk Berkualiti

Pada masa ini, kualiti produk asid humik di pasaran adalah tidak sekata. Selain menghantar ke makmal untuk ujian, petani juga boleh menggunakan 4 kaedah mudah untuk menilai kualiti produk secara awal: 

1. Pemerhatian Rupa 

Asid humik berkualiti tinggi berbentuk kristal atau butiran yang teratur, warnanya semula jadi, dan memancarkan kilauan mineral di bawah cahaya; manakala produk berkualiti rendah biasanya berwarna kusam, berbentuk serbuk tidak teratur atau mempunyai banyak kekotoran. 

Perbandingan sistem akar kangkung selepas 3 minggu: antara penggunaan baja organik sahaja dengan penambahan 10% asid humik menunjukkan sistem akar yang kedua lebih subur dan taburannya lebih luas.

 

2. Ujian Keterlarutan 

Ambil sampel dalam jumlah yang sama (disyorkan kira-kira 0.5 gram), masukkan ke dalam 200 ml air bersih, dan perhatikan prestasi keterlarutannya. Produk berkualiti tinggi biasanya dapat tersebar dengan cepat, membentuk larutan berwarna perang gelap hingga hitam perang yang sekata, dan hampir tiada mendakan besar atau kekotoran terampai. Selepas penapisan, produk berkualiti tinggi meninggalkan sedikit sisa pada kertas turas. 

3. Ujian Agregat Tanah

Sediakan dua bekas 100 mililiter dan isikan dengan tanah kering dalam jumlah yang sama. Bekas A ditambah dengan 50 mililiter air bersih sebagai kawalan; manakala bekas B ditambah dengan 50 mililiter larutan asid humik, dengan nisbah berat kira-kira 15 peratus daripada berat tanah. Selepas dibiarkan selama 20 saat, terbalikkan bekas dengan cepat. Tanah yang dirawat dengan asid humik biasanya dapat mengekalkan struktur agregat yang lebih stabil, manakala tanah yang hanya ditambah dengan air mudah untuk berserak. 

4. Ujian Penyerapan Kertas Turas 

Susun sepuluh lapisan kertas turas bersama- sama, kemudian taburkan sedikit sampel asid humik secara rata di atasnya, dan semburkan semburan air sebanyak tiga kali secara rata menggunakan penyembur, bagi meniru embun pagi. Tunggu selama 10 saat, kemudian perhatikan: asid humik yang berkualiti tinggi akan menunjukkan kesan penyerapan yang ketara, di mana air bukan sahaja meresap ke bawah, malah turut merebak ke sekeliling, menunjukkan bahawa ia mempunyai keupayaan pengaliran air dan pengekalan air yang baik. 

Lam Hon Loong sendiri mengunjungi kebun demonstrasi untuk memerhatikan kesan asid humik dalam menambah baik struktur tanah serta menggalakkan pertumbuhan tanaman.

 

Jangan Anggap Sebagai Ubat Penawar 

Asid humik bukanlah ubat penawar, dan juga tidak boleh menggantikan sepenuhnya baja atau racun perosak. Fungsi sebenar asid humik adalah untuk memperbaiki persekitaran tanah, seterusnya secara tidak langsung meningkatkan prestasi tanaman. Sekiranya kualiti produk boleh dipercayai dan kaedah penggunaannya betul, ia sememangnya boleh menjadi input bantuan yang penting dalam pengurusan pertanian moden. 

Bagi pertanian di Malaysia, dalam menghadapi cabaran seperti kemerosotan tanah, kehilangan nutrien dan perubahan iklim, penggunaan asid humik secara rasional dapat membantu meningkatkan kesihatan tanah dan kestabilan tanaman. Namun, prasyaratnya tetap pada dua perkara: memilih produk yang memenuhi standard, serta mengaplikasikannya secara saintifik berdasarkan keadaan tanah.

Nilai asid humik bukanlah terletak pada promosi yang berlebihan, tetapi pada penambahbaikan tanah secara jangka panjang dan membolehkan tanaman tumbuh dengan lebih stabil. 

Apabila pertanian kembali kepada pengurusan saintifik dan pilihan yang rasional, “emas hitam pertanian” yang pernah dipuja secara berlebihan dan juga pernah disalahfahami ini, mungkin akan memainkan peranan yang lebih praktikal dan berpanjangan pada masa hadapan.